Boşanma sonrasında en çok merak edilen konulardan biri, çocuğun masraflarının nasıl karşılanacağı ve iştirak nafakasının ne kadar olacağıdır. Çünkü velayet kendisine verilmeyen ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katkı sağlaması hukuken zorunludur. Peki iştirak nafakası tam olarak nedir, hangi durumlarda talep edilir ve nafaka miktarı neye göre belirlenir? Bu yazımızda iştirak nafakasına ilişkin tüm detayları, dava sürecinden ödeme yükümlülüğüne kadar kapsamlı şekilde ele alınmaktadır.
İştirak Nafakası Nedir?
İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen ve anne ile babanın çocuklarına karşı bakım ve eğitim yükümlülüğünün boşanma sonrasında da devam ettiğini gösteren nafaka türüdür. Boşanma ile eşler arasındaki evlilik bağı sona erse de, çocuğun korunması ve ihtiyaçlarının karşılanması bakımından ebeveynlerin sorumluluğu ortadan kalkmaz.
5721 Sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 182/3. maddesi ; “…Velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır…” hükmünü havi olup iş bu düzenleme uyarınca velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır. Aynı şekilde aynı sayılı Kanun’un 327 ve devamı maddelerinde de ana ve babanın çocuğun giderlerini birlikte karşılaması gerektiği açıkça düzenlenmiştir.
İştirak nafakası; çocuğun barınma, beslenme, sağlık, eğitim ve sosyal gelişim gibi temel ihtiyaçlarının güvence altına alınmasını amaçlar. Nafaka miktarı belirlenirken çocuğun yaşı, ihtiyaçları ve tarafların ekonomik durumları dikkate alınarak mahkeme tarafından hakkaniyete uygun bir şekilde hüküm altına alınır.
Bu nafaka, çocuğun üstün yararına yönelik olup düzenli ödenmesi zorunlu bir yükümlülüktür ve çocuğun yaşam standardının korunmasında önemli bir rol taşır.
İştirak Nafakası Davası
İştirak nafakası davası, müşterek çocuğun velayetini fiilen üstlenen ebeveyn tarafından, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine diğer ebeveynin katkı sağlaması amacıyla açılan aile hukuku davasıdır. Bu dava, boşanma davası devam ederken ileri sürülebileceği gibi boşanma kararının kesinleşmesinden sonra da her zaman ayrıca açılabilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 182. maddesi gereğince velayet kendisine verilmeyen tarafın, çocuğun giderlerine gücü oranında katılması zorunludur. Bu yükümlülüğün yerine getirilmesi için iştirak nafakasına hükmedilmesi talep edilebilir. Ayrıca TMK’nın 327 ve devamı maddeleri, anne ve babanın çocuğa karşı bakım borcunun devam ettiğini açıkça düzenlemektedir.
İştirak nafakası davasında görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Aile Mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi, aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Yetkili mahkeme ise genel olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi olmakla birlikte, çocuğun veya nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesinde de dava açılması mümkündür.
Mahkeme, nafaka miktarını belirlerken çocuğun yaşı, eğitim durumu, sağlık giderleri, yaşam standartları ve tarafların ekonomik güçlerini birlikte değerlendirir. Bu nedenle hâkimin takdir yetkisi geniştir ve karar verilirken yalnızca mevcut şartlar değil, çocuğun gelecekte ortaya çıkabilecek bakım ve eğitim ihtiyaçları da göz önünde bulundurulur.
İştirak nafakası davası, çocuğun üstün yararını korumaya yönelik olduğundan, mahkeme gerekli gördüğünde tarafların talebi olmasa dahi nafaka konusunda düzenleme yapabilir. Bu yönüyle iştirak nafakası, çocuğun ekonomik güvenliğini sağlayan temel hukuki mekanizmalardan biridir.
İştirak Nafakası Ne Kadar?
İştirak nafakasının miktarı, kanunda belirli bir rakama veya sabit bir orana bağlanmamıştır. Nafaka tutarı her somut olayın şartlarına göre mahkeme tarafından belirlenir. Türk Medeni Kanunu’nun 182. maddesi uyarınca velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır.
Mahkeme iştirak nafakasını belirlerken öncelikle çocuğun ihtiyaçlarını esas alır. Bu kapsamda değerlendirmeye alınan başlıca gider kalemleri şunlardır:
- Çocuğun yaşı ve gelişim durumu
- Eğitim masrafları ve okul giderleri
- Sağlık harcamaları ve özel bakım ihtiyaçları
- Barınma, beslenme ve günlük yaşam giderleri
- Sosyal ve kültürel gelişim için gerekli masraflar
Bunun yanında nafaka yükümlüsünün ekonomik gücü de dikkate alınır. Mahkeme, tarafların mali durumunu belirlerken özellikle şu unsurları değerlendirir:
- Nafaka yükümlüsünün düzenli gelir durumu
- Çalışma koşulları ve mesleki kazancı
- Malvarlığı ve ekonomik yaşam standardı
- Nafaka alacaklısının çocuğa yaptığı fiili harcamalar
Yine aynı sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 330. Maddesi; “…NAFAKA MİKTARI, ÇOCUĞUN İHTİYAÇLARI İLE ANA VE BABANIN HAYAT KOŞULLARI VE ÖDEME GÜÇLERİ DİKKATE ALINARAK BELİRLENİR. NAFAKA MİKTARININ BELİRLENMESİNDE ÇOCUĞUN GELİRLERİ DE GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURULUR…” diyerek nafakanın belirlenmesinde tarafların ekonomik koşullarının ve çocuğun gereksinimlerinin göz önünde bulundurulacağını açıkça düzenlemiştir. Bu nedenle hâkim, hakkaniyet ilkesine uygun bir miktara hükmeder.
Uygulamada iştirak nafakası, çocuğun yaşam standardını sürdürebilecek ve ihtiyaçlarını karşılayabilecek ölçüde belirlenmektedir. Ayrıca şartların değişmesi halinde nafaka miktarının artırılması veya azaltılması için nafaka uyarlama davası açılması da mümkündür.
Sonuç olarak iştirak nafakasında amaç, çocuğun bakım ve eğitim giderlerinin adil biçimde paylaşılması ve çocuğun geleceğinin güvence altına alınmasıdır.
İştirak Nafakası Ne Zaman Sona Erer?
İştirak nafakası, çocuğun bakım ve eğitim giderlerinin karşılanması amacıyla hükmedilen bir nafaka türü olup kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Türk Medeni Kanunu uyarınca çocuk 18 yaşını doldurduğunda ergin sayılır ve bu durumda iştirak nafakası yükümlülüğü normal şartlarda sona erer.
Ancak çocuğun ergin olmasına rağmen eğitim hayatının devam etmesi halinde nafaka kendiliğinden ortadan kalkmaz. Özellikle üniversite eğitimi gibi durumlarda, çocuğun ekonomik bağımsızlığını kazanmasına kadar mahkeme tarafından nafakanın devamına karar verilebilmektedir. Bu durum, anne ve babanın çocuğa karşı destek olma yükümlülüğünün eğitim sürecinde de sürebileceği anlayışına dayanmaktadır.
Bunun yanında çocuğun vefatı, velayetin değişmesi veya nafaka şartlarının tamamen ortadan kalkması gibi hallerde de iştirak nafakası sona erer. Nafakanın kaldırılması veya sona erdiğinin tespiti için çoğu durumda mahkeme kararı alınması gerekir. Bu nedenle nafaka yükümlülüğünün kendiliğinden sona erdiği düşünülerek ödeme kesilmesi, ileride hukuki sorumluluk doğurabilir.
Sonuç olarak iştirak nafakası, çocuğun korunması ve ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla düzenlenmiş olup sona ermesi çocuğun yaşı, eğitim durumu ve somut olayın şartlarına göre değerlendirilmelidir.
İştirak Nafakası Ödenmezse Ne Olur?
İştirak nafakası, mahkeme kararıyla hüküm altına alınan ve çocuğun bakım ile eğitim giderlerini karşılamaya yönelik bir yükümlülüktür. Bu nedenle nafakanın düzenli şekilde ödenmesi zorunludur. Nafaka borcunun ödenmemesi halinde, nafaka alacaklısı olan taraf hukuki yollara başvurarak tahsil işlemlerini başlatabilir.
İştirak nafakası ödenmediğinde öncelikle icra takibi yoluna gidilebilir. Nafaka alacağı ilam niteliğinde bir mahkeme kararına dayandığı için, alacaklı taraf icra dairesi aracılığıyla borçlu hakkında takip başlatabilir. Bu süreçte borçlunun maaşına haciz konulması, banka hesaplarına el atılması veya malvarlığına yönelik haciz işlemleri uygulanması mümkündür. Nafaka alacakları, icra hukukunda öncelikli nitelikte olduğundan, borçlunun malvarlığı üzerinde yapılacak hacizlerde alacaklı nafaka talebinin korunması önem taşır.
Bu kapsamda nafaka alacakları, birden fazla alacaklının bulunduğu durumlarda hazırlanan sıra cetvelinde de özel bir yere sahiptir. Çünkü nafaka alacakları, niteliği gereği çocuğun geçimini doğrudan ilgilendirdiğinden, diğer birçok alacağa göre öncelikli şekilde değerlendirilir. Hatta nafaka alacakları, İİK m.206 kapsamında imtiyazlı alacaklar arasında kabul edilmekte olup sıra cetvelinde diğer alacaklara göre daha üst sırada yer alabilmektedir. Bu durum, nafaka borcunun sosyal niteliğinin ve çocuğun korunması amacının doğal bir sonucudur.
Bunun yanında nafaka borcunu ödemeyen kişi hakkında icra ceza yaptırımları da gündeme gelebilir. İcra ve İflas Kanunu uyarınca nafaka borcunu yerine getirmeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsi uygulanması söz konusu olabilir. Bu yaptırım, nafaka borcunun önemini ve çocuğun korunmasına yönelik kamu düzeni niteliğini göstermektedir.
Öte yandan uygulamada sıkça karşılaşılan önemli bir husus da emekli maaşına haciz meselesidir. Kural olarak emekli maaşları hacze karşı korunsa da, nafaka alacakları bakımından istisnai bir durum söz konusudur. İştirak nafakası gibi nafaka borçları için borçlunun emekli maaşına da haciz uygulanabilmesi mümkündür. Bu durum, nafaka alacaklarının diğer borçlardan daha güçlü bir korumaya sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Nafaka borcunun ödenmemesi yalnızca maddi bir borç ihlali değil, aynı zamanda çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanmasını engelleyen ciddi bir hukuki sorumluluktur. Bu nedenle nafaka yükümlüsünün ödeme güçlüğü yaşaması halinde mahkemeye başvurarak nafakanın azaltılmasını talep etmesi gerekir; aksi halde borç birikmeye devam eder ve icra yaptırımlarıyla karşılaşılması kaçınılmaz olur.
Sonuç olarak iştirak nafakasının ödenmemesi durumunda hem icra takibi hem de cezai nitelikte yaptırımlar gündeme gelebileceğinden, nafaka yükümlülüğünün ihmal edilmemesi büyük önem taşır. Ayrıca nafaka alacaklarının imtiyazlı alacak sayılması, sıra cetvelinde öncelikli değerlendirilmesi ve emekli maaşına haciz uygulanabilmesi gibi hususlar, bu borcun hukuki açıdan ne denli güçlü bir korumaya sahip olduğunu göstermektedir.
Geriye Dönük İştirak Nafakası
Geriye dönük iştirak nafakası, mahkeme kararıyla hüküm altına alınmış iştirak nafakasının ödenmemesi nedeniyle biriken taksitlerinin yasal yollarla tahsil edilmesini sağlayan alacak hakkıdır. İştirak nafakası kural olarak dava tarihinden itibaren hüküm doğurur ve mahkemece belirlenen nafaka tutarı, her ay düzenli şekilde ödenmesi gereken bir yükümlülük haline gelir. Bu nafaka ödenmediğinde ise her bir ay için doğan nafaka taksidi, birikmiş nafaka alacağı niteliği kazanır.
Birikmiş iştirak nafakası alacaklarının tahsilinde en önemli husus, zamanaşımı süresidir. Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesi uyarınca nafaka alacakları, her bir taksitin muaccel olduğu tarihten itibaren 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Bu nedenle nafaka yükümlüsü ödemelerini aksattığında, alacaklı taraf icra yoluyla geriye dönük olarak yalnızca zamanaşımına uğramamış (son 5 yıla ait) nafaka taksitlerini talep edebilir. Beş yılı aşan nafaka taksitleri ise borçlu tarafından zamanaşımı def’i ileri sürüldüğü takdirde icra yoluyla zorla tahsil edilemez hale gelir. Birikmiş nafaka alacaklarının tahsili amacıyla icra takibi başlatılabilir ve bu takip kapsamında borçlunun maaşına haciz konulması, banka hesaplarına haciz uygulanması veya malvarlığına yönelik işlemler yapılması mümkündür. Ayrıca kesinleşmiş nafaka kararına rağmen ödeme yapmayan borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine İcra ve İflas Kanunu uyarınca tazyik hapsi yaptırımı da gündeme gelebilir. Tazyik hapsi, nafaka borcunun ifasını sağlamak amacıyla uygulanan bir yaptırım olup borç ödendiğinde sona erer.
Sonuç olarak, birikmiş iştirak nafakası alacakları çocuğun geçmiş dönem bakım ve eğitim giderlerinin karşılanması açısından önemli bir güvencedir. Ancak bu alacakların tahsilinde hak düşürücü süre değil, zamanaşımı süresi söz konusu olduğundan, nafaka alacaklısı olan ebeveynin 5 yıllık zamanaşımı sınırını gözeterek gecikmeden icra takibi başlatması büyük önem taşır. Zamanında yapılan hukuki işlemler, hem çocuğun ekonomik menfaatlerini korur hem de nafaka yükümlüsünün yükümlülüğünü yerine getirmesini sağlar.
İştirak Nafakası Zamanaşımı
İştirak nafakası alacaklarında zamanaşımı, “nafaka hakkı” ile “birikmiş nafaka taksitleri” ayrımı üzerinden değerlendirilmelidir. Mahkemenin nafaka ödenmesine dair verdiği ilam (karar), kesinleştiği tarihten itibaren 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak bu karar uyarınca her ay doğan ve ödenmesi gereken nafaka taksitleri, Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesi gereğince 5 yıllık özel zamanaşımı süresine tabidir. Bu süre, her bir nafaka taksitinin ödeme günü geldiği andan itibaren her ay için ayrı ayrı işlemeye başlar.
Uygulamada yapılan en büyük hata, tüm geçmiş dönem nafaka alacaklarının her zaman talep edilebileceği düşüncesidir. Oysa icra takibi başlatılmadığı sürece, geriye dönük olarak yalnızca son 5 yıla ait nafaka alacakları tahsil edilebilir; bu süreyi aşan taksitler zamanaşımı def’i ile karşılaştığında hukuken talep edilemez hale gelir. Zamanaşımı, borcu tamamen ortadan kaldırmasa da borçluya bu bedeli ödemekten kaçınma hakkı tanır ve alacağın icra yoluyla zorla tahsil edilmesini engeller.
Bu nedenle, nafaka yükümlüsü ödemelerini aksattığında, alacaklı tarafın hak kaybına uğramaması için vakit kaybetmeden icra takibi başlatması veya mevcut takibi güncel tutması gerekir. İcra takibinin başlatılması veya borçlunun borcu kabul etmesi gibi durumlar zamanaşımı süresini kesse de, takip yapılmayan her ay için 5 yıllık risk süreci işlemeye devam eder. Sonuç olarak, iştirak nafakasının birikmiş taksitlerini güvence altına almak için zamanaşımı sınırlarını gözeterek yasal süreci işletmek hayati önem taşır.
Hukuk Fakültesi eğitimini tamamladıktan sonra eğitim hayatına Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İşletme Anabilim dalında yüksek lisans çalışmalarında bulunmuştur. Hukuk Eğitimini tamamlamasının ardından Ankara Barosunda staj eğitimini tamamlamış. Staj eğitimin bitişinin ardından Ankara’da Kurucu Ortağı olduğu Minval Hukuk ve Danışmanlık Bürosunu kurmuş ve mesleğini icra etmektedir. Ayrıca Yetkin Yayınlarından yayınlanmış ”Sigorta Hukuku ve Tahkim Uygulamaları” adlı bir kitabı mevcuttur.