İbraname, borçlu ile alacaklı arasında borcun tamamen veya kısmen ortadan kaldırıldığını gösteren yazılı bir belgedir. Bir diğer deyişle, tarafların birbirlerini alacaklarından kurtardığını gösteren bir “alacak kalmadığına dair ibraname” olarak tanımlanabilir. Hukuki açıdan ibraname, aslında ibra sözleşmesi örneği niteliğinde bir işlemdir; Borçlar Kanunu’nun 132. maddesi uyarınca borç, tarafların yapacağı ibra sözleşmesiyle kısmen veya tamamen sona erdirilebilir. Bu yönüyle ibraname, üzerinde alacak tutarları yazılı bir belge olarak alacaklının borçludan başka bir hak talebi olmadığını tevsik eder. Örneğin, bir hukuk davası sonucunda vekalet ücretleri ve masrafların ödendiğini belgeleyen metinler bir ibraname örneği kapsamındadır.
Metin genellikle “İBRANAME” başlığı ile düzenlenir ve tarih, taraflar (örn. mahkeme dosya numarası, alacaklı, borçlu) ile ibranın konusunu içerir. Birçok ibraname örneğinde, ödeme kalemleri ve miktarları madde madde belirtilir; alacaklının aldığı ödemeler rakam ve yazıyla yazılır.
İbraname, özellikle işçi-işveren ilişkilerinde yaygın olmakla birlikte avukat-müvekkil ilişkisinde veya haciz işlemlerinde de düzenlenebilir. Genel çerçevede tüm borç ilişkileri için geçerli bir yöntemdir. Hukuki niteliği itibarıyla ibra sözleşmesi örneği kabul edildiği için tarafların tamamının rıza ve imzası bulunmalıdır. Bu belgede tüm alacak kalemleri ayrıntılı yazılır; aksi halde geçerlilik tartışılır. Örneğin işçi ibranamelerinde işçinin ücret, fazla mesai, tatil ücretleri, yıllık izin ücreti, kıdem ve ihbar tazminatları gibi alacaklarının eksiksiz ödendiği açıkça belirtilebilir. Bir başka deyişle, “işçi ibraname örneği” genellikle çalışanın tüm haklarını aldığını teyit eden bir belge olarak düzenlenir. Benzer şekilde farklı kaynaklarda bu tür belgelere “personel ibraname örneği” de denmektedir; personel terimi, genel anlamda işçi kimliğindeki kişilere verilen ibra belgelerini karşılayacak şekilde kullanılır.
İbraname Nedir?
İbraname, alacaklının borçludan alacağı hakkından vazgeçtiğini gösteren yazılı bir beyandır. Sözlük anlamı itibarıyla “aklama belgesi” işlevi gören ibraname; alacaklının, borçludan her türlü alacağının tahsil edildiğini veya vazgeçildiğini belirttiği bir belgedir. Hukuken ise ibraname, tarafların aralarında mevcut bir borcu kısmen veya tamamen ortadan kaldıracakları bir sözleşmedir. Bu nedenle ibraname, iki taraflı bir ibra sözleşmesi olarak kabul edilir ve geçerlilik kazanabilmesi için tarafların irade beyanları gerekir. Örneğin iş hukuku uygulamalarında sıkça rastlanan “işten ayrılışta ibra” da taraflar arasında işverenin işçiye verdiği hakların eksiksiz ödendiğine dair yazılı bir belgedir.
Yeni 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 420. maddesi ile işçi-işveren ilişkisinde ibra (ibraname) özel koşullara bağlanmıştır. Ancak 420. maddenin uygulanmadığı diğer ilişkilerde genel olarak Borçlar Kanunu’nun 132. maddesine göre sözleşme şekline bağlanma şartı aranmaksızın ibraname düzenlenebilir. İbranamenin hukuki sonuç doğurabilmesi için belgenin yazılı olması ve taraflarca imzalanması esas olup işçi-işveren dışındaki örneklerde yazılılık zorunlu olmayabilir. Yine de ihtilaf çıkmaması için tüm ibranameler yazılı düzenlenir. Özellikle işçi ibranamelerinde imzanın işveren veya vekili tarafından da bulunması, ibra iradesinin iki tarafa ait olduğunu gösterir; Yargıtay’a göre işçinin tek taraflı imzası tek başına geçerli değildir, işveren veya avukatının da onayı usul açısından önemlidir.
İbranamenin sonuçları bakımından, taraflarca belirlenen şartlar kanuna uygunsa ibra hüküm ifade eder ve borç tamamen sona erer. Ödenen miktar alacağın tamamını karşılıyorsa borç aslında ifa ile kapanmış sayılır, ödeme kısmını karşılıyorsa ve ödeme ibra sözleşmesinde belirtilmişse borç kısmen sona erer. Ancak ibraname geçerlilik şartlarına uygun değilse resmen hükümsüz sayılır. Örneğin TBK 420’de yazılı koşullar yerine getirilmezse ibraname geçersiz sayılır. Yargıtay içtihatlarında, ücret ve tazminat gibi işçilik alacaklarının miktarının açıkça yazılmaması ya da ödemelerin banka yoluyla yapılmaması durumunda belgenin hükümsüzlüğü vurgulanmıştır. Bu nedenlerle ibra belgesi düzenlenirken tüm hak kalemleri (özellikle maaş, fazla mesai, tatil ücreti, kıdem-ihbar tazminatı vb.) detaylı ve tereddüte mahal vermeyecek şekilde yazılır.
İbranamenin Şartları Nelerdir?
İbranamenin geçerli sayılabilmesi için aşağıdaki koşulların sağlanması gerekir. Özellikle işçi-işveren ilişkisinde Türk Borçlar Kanunu’nun 420. maddesi hükümleri uygulanır. Genel olarak dikkat edilmesi gereken şartlar şunlardır:
- YAZILI ŞEKİL ŞARTI: İbraname mutlaka yazılı olmalıdır. TBK 132’ye göre genel ibra sözleşmesinde şekil şartı aranmamakla birlikte, işçi-işveren ibra sözleşmesi (ibranamesi) için özel kanuni hüküm olarak yazılılık zorunludur. Pratikte tüm ibranameler bu nedenle yazılı belgeler şeklinde düzenlenir.
- BİR AYLIK BEKLEME SÜRESİ: İbra sözleşmesinin düzenlendiği tarih ile söz konusu iş sözleşmesinin sona erdiği tarih arasında en az bir ay geçmeli (fesihten itibaren 30 gün). TBK 420/2, işçinin iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren bir ay dolmadan imzalanan ibranamenin geçerli sayılmayacağını hükme bağlamıştır. Bu süre, işçinin baskıdan kurtulmasını ve hak arama yollarını değerlendirmesini sağlamak üzere kanun koyucu tarafından işçi lehine öngörülmüştür. Dolayısıyla iş akdi sona ermeden veya hemen sonrasında ibraname düzenlenemez; düzenlense bile geçersiz sayılır.
- ALACAKLARIN AÇIKÇA BELİRTİLMESİ: İbra konusu alacaklar ve tutarları, tutulan ibraname metninde kuşkuya yer vermeyecek biçimde hem rakam hem yazıyla açıkça belirtilmelidir. Uygulamada maaş, fazla mesai, genel tatil ücreti, yıllık izin ücreti, kıdem ve ihbar tazminatı gibi kalemler sayılarak yazılır. Yargıtay kararları da her bir alacak kaleminin net olarak ifade edilmesini ister; aksi takdirde belgedeki “ibra beyanı” sadece kapsadığı miktarla sınırlı bir makbuz hükmüne tabi olur. Örneğin kıdem tazminatı ibra örneği olarak aranan belgelerde, ödenen kıdem tazminatı rakam ve yazıyla mutlaka belirtilir.
- ÖDEMELERİN TAM VE BANKA ARACILIĞIYLA YAPILMASI: Ödemenin tamamı eksiksiz olarak ve banka kanalıyla yapılmalıdır. Ödenen tutarın hak ettiğiniz her kuruşu karşıladığını gösterir belgeler düzenlenir. Banka ile ödeme zorunluluğu, ispat sorunlarını ortadan kaldırmak amacıyla kanuna konmuştur. Yargıtay’dan alınan içtihatlarda da ödemelerin mutlak surette banka aracılığıyla yapılması ibra belgesinin geçerliliği için aranan koşullardandır. Bu nedenle ibraname örneğinde “Ödeme x tarihli banka havalesi ile yapılmıştır” gibi ibareler bulunur.
- TAM İBRA BEYANI: İbraname metni, tarafların aldıkları ödemeler sonucunda artık hiçbir hak ve alacak talep etmeyeceklerini açıklar. Bu beyanda artık “herhangi bir hak ve alacak kalmadığı” net biçimde vurgulanmalıdır. Örneğin icra takiplerinde düzenlenen ibraname örneklerinde, “borcuna karşılık herhangi bir hak ve alacağımız kalmamıştır, icra harçları ve giderleri kendilerine ait olmak koşuluyla borçluyu ibra ediyoruz” ifadesi yer alır. Bir diğer ibra örneğinde ise borçlunun borcun tamamını ödediğini belirten şu sözler geçer: “alacağımın tamamını … tarihinde aldım. Bu dosya için başka bir hak ve alacağım kalmadığından kendisini ibra ediyorum”.
Bu unsurların herhangi birinin sağlanmaması halinde ibraname hükümsüz olur ve taraflar üzerindeki borçluluk devam eder. Özellikle, belirtilmeyen alacak kalemleri için borç sona ermez; eksik ibra metni varsa yalnızca ödenen kısım makbuz kabul edilir. Not: İbranamenin geçerliliğine yönelik tüm bu koşullar, işçi-işveren ilişkisi dışındaki alacaklar (örneğin avukat-müvekkil veya alacaklı-borçlu ilişkisinde) için kanunda aranmaz. Ancak iyi uygulama olarak, bu belgelerde de ibranın kapsamının açıkça yazılı olması ve yazılı biçimde düzenlenmesi tavsiye edilir.
Avukat İbranamesi Nasıl Hazırlanır?
Avukat ile müvekkil arasındaki ilişkide düzenlenen ibraname, avukatlık hizmeti karşılığında alınan ücret ve masrafların ödendiğini teyit eden yazılı bir belge niteliğindedir. Bu ibraname hazırlanırken gözetilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
- TARAFLARIN TESPİTİ: Belgeye avukatın (ve hizmet verdiği ofisin) adı-soyadı ve TC kimlik bilgileri ile müvekkilin adı-soyadı ve kimlik bilgileri tam olarak yazılmalıdır. Ayrıca dosya bilgisi (mahkeme adı, dosya numarası) veya takip numarası gibi ilişkinin konusu ile ilgili bilgiler de eklenir.
- ÖDEMELERİN DETAYLARI: Avukatın alacakları açıkça gösterilmelidir. Örneğin “malum davada Av. X adına… TL vekalet ücreti ve … TL yargılama gider avansı tarafıma ödenmiştir.” gibi ifadeler kullanılır. Ödenen toplam tutar ile bu tutar içinde varsa avukat ücreti, masraf vb. kalemler rakam ve yazıyla belirtilir. Hesaplamalarda peşin ödenen harçlar veya banka masrafı gibi kesintiler de gösterilmelidir.
- TAM VE KESİN İBRA BEYANI: Metinde, alınan bu bedeller karşılığı avukatın müvekkilini her türlü ihtilaf ve sorumluluktan arındırdığı, daha fazla bir talebinin kalmadığı belirtilir. Örneğin, “bu miktar karşılığında Av. X’i tüm vekâlet ücretleri ve masraflardan ibra ettiğimi beyan ederim” şeklinde açık ifade kullanılmalıdır. Bu beyan tarafların ibranın şartlarını kabul ettiğini gösterir.
- TARİH VE İMZALAR: İbraname düzenlendiği tarih belgeye yazılır. Avukat ve müvekkil metnin altında ayrı sütunlara “AVUKAT” ve “İBRA EDEN” ifadeleriyle imza atar. İmzaların yanında isim-soyisim yazılarak kimin hangi tarafa ait olduğu netleştirilir. Tarafların imzaları ibra niyetinin resmiyet kazanmasını sağlar; ibranamenin geçerliliği için bu imzalar şarttır.
- PROFESYONEL DİLLE YAZIM: Hukuki bir belge olması nedeniyle resmi bir dille ve hatasız yazılmalıdır. Örneğin, üst mahkeme kanun yoluna gidileceğine ilişkin hazırlanan bir ibra metninde açıkça ; “İş bu dosyanın temyiz veya istinaf başvurusunu yapmak talep ediyorum, ayrıca geriye kalan avans miktarını da vekilimden elden teslim aldım. Vekilimden başka talep ettiğim bir hak veya alacak bulunmamaktadır. Kendisini kesin olarak ibra ederim” ifadesi kullanılmaktadır. Bu tür formülasyonda ibranın kapsamı ve kesinliği vurgulanmıştır.
- DİLEKÇE VE USUL KURALLARI: Avukat ibranameleri genellikle dilekçe formatında düzenlense de hiçbir şekilde usul kanununa bağlı değildir. Ancak metin içinde konuya ilişkin belgelerin (ör. ödeme makbuzları, banka dekontları) eklenmesi faydalıdır. Usul hatalarının ibranamenin hükümsüzlüğüne yol açabileceği unutulmamalıdır.
Bu adımlara uygun düzenlenmiş bir avukat ibranamesi, tarafları koruyan kapsamlı bir ihtiyarî sözleşme işlevi görür.
Avukat İbraname Örneği
Aşağıda örnek bir avukat-müvekkil ibranamesi metni sunulmuştur. Birinci kısıma dava/bilgi açıklamaları, ikinci kısma ise ibraya ilişkin beyan yazılır. Metindeki “…” işaretli boşluklar olayınıza göre doldurulmalıdır.
İBRANAME
Balıkesir … İcra Mahkemesi …/… Esas sayılı dosya dolayısıyla, dava sonucunda hesaplanan alacak toplam … TL (asıl alacak), … TL faiz ve tüm giderleriyle birlikte … TL tutarında oluşmuştur. Bu tutardan %2 cezaevi harcı olan … TL düşüldükten sonra kalan … TL, müvekkilim Avukat …… tarafından elden tarafıma ödenmiştir. Öte yandan, daha önce peşin yatırılmış olan … TL tutarındaki avans davalının hesaplarına intikal ettiği için bu avans da kapatılmıştır.
Bu ödemeler karşılığında ben Avukat ……’ı bu dosya ile ilgili olarak tamamen ibra ettiğimi beyan ederim; başka hiçbir hak ve alacak talep etmeyeceğimi, olası bir hak doğsa bile bu hakkı hiçbir suretle talep etmeyeceğimi kabul ederim. Tarafları avukatlık ücretleri ile masraflardan tamamen kurtardığıma dair işbu ibra sözleşmesini kendi özgür irademle ve herhangi bir baskı altında kalmaksızın düzenlediğimi, haklarımdan feragat ettiğimi beyan ederim.
Avukat: … Müvekkil (İbra Eden): …
İmza: _ _ İmza: ____
Yukarıdaki metinde işaretli kısımlara örneğin “Mukayeseli İcra Takip Dosyası” gibi bilgi ve avukatın tam adı, müvekkilin kimliği yazılır. Ödeme kalemleri satır satır açıklandıktan sonra, son kısımda kesin ibra ifadesi yer alır. Bu örnek, gerçek bir avukat ibranamesindeki gibi alacak ve ödemenin tam olarak döküldüğü bir şablondur.
İşçi İbraname Örneği
İşçi ibranameleri, işçinin işten ayrılışı sonrasında tüm parasal haklarının ödendiğini belgeleyen özel ibraname biçimleridir. İş Kanunu uygulamaları ve TBK 420 düzenlemesi göz önüne alındığında, işçi ibraname örneği hazırlanırken şu unsurlara dikkat edilir: çalışanın işe giriş ve çıkış tarihleri, alınan maaş ve diğer ödemeler (fazla mesai, genel tatil/hafta tatili ücretleri, yıllık izin ücreti vb.), kıdem ve ihbar tazminatı miktarları gibi tüm haklar tek tek yazılır. Sonuç bölümü ise “işyerinden ve kanundan doğan hiçbir nam altında alacak hakkım kalmamıştır” gibi ifadelerle sona erer.
Aşağıda örnek bir işçi ibranamesi metni sunulmuştur.
İBRANAME
İşbu belge ile, …/…/… tarihinden itibaren … (İşveren Ünvanı) bünyesinde çalışan ben Adı Soyadı … TC kimlik numaralı işçinin, …/…/… tarihinde aynı işyerindeki görevimden ayrıldığım belirtilmiştir. Çalışma sürem boyunca (…/…/… – …/…/…) bana aylık maaşım olan … TL ve bununla birlikte fazla mesai, genel tatil ve bayram ücretleri gibi bütün işçilik alacaklarım; ayrıca … TL kıdem tazminatı ile … TL ihbar tazminatı tarafıma tam ve eksiksiz ödenmiştir.
Yukarıda belirtilen ödemelerin yapılması sonucunda, işveren … ve onun yetkililerinden alacak, tazminat ya da başka bir edim talebinde bulunmayacağımı, hakkım olsa dahi bu hakları kullanmaktan peşinen vazgeçtiğimi beyan ederim. Bu kapsamda işverenin beni herhangi bir yükümlülükten kurtardığını (maddi ve manevi her türlü tazminat ihtilafından ibra ettiğini) kabul ederim. İşbu ibra belgesinin tarafıma ibranın kesin delili olacağını bilerek imzalıyorum.
İbra Eden (İşçi): … (Adı Soyadı)
İmza: ______
Yukarıdaki işçi ibraname örneğinde, işçinin tüm ücreti, fazla mesai ve tatil hakları ile kıdem-ihbar tazminatı açıkça yazılmıştır. Son kısımda, “İşyerinden, kanun ve hizmet akdinden doğan hiçbir ad altında herhangi bir alacağım kalmadığını, … geçmişe dönük olarak da işyerini ibra ettiğimi beyan ederim.” cümlesi örnekte yer almaktadır. Bu tür metinler, işçinin elindeki tüm hakların tamamen ödendiğini gösteren işçi ibraname örneği niteliğindedir.
İcra İbraname Örneği
İcra dairelerinde takip sürecinde de alacaklı ile borçlu arasında ibraname düzenlenebilir. İcra ibranamesi, alacaklının “icra takibindeki borcun tamamının tahsil edildiğini” beyan ettiği bir metindir. Genellikle alacaklı tarafın avukatının düzenleyeceği bu belgede, icra müdürlüğü bilgisi, dosya numarası, alacaklı ve borçlu açıkça yazılır. İçerikte “takibi yapılan alacağın tamamı ödendiği ve artık hiç bir hak kalmadığı” vurgulanır. Örnek bir icra ibranamesi aşağıdaki gibidir:
İBRANAME
Dosya No: …/… E.
Alacaklı: … (Adı)
Borçlu: … (Adı)
İcra Müdürlüğü: … İcra Müdürlüğü
Yukarıda dosya numarası belirtilen takipte alacağımın tamamını …/…/… tarihinde bu daire veznesine yatırdım. Bu nedenle, bu dosya bakımından benden başkaca hiçbir hak ve alacağım kalmamıştır. Şu hallerde borçlu … tarihli ödemenin ardından tamamen ibra edilmiştir.
Alacaklı/Vekili: …
İmza: ______
Bu örnekte, alacaklının ödemeyi aldığını ve artık “HİÇBİR HAK VE ALACAĞI KALMADIĞINI” açıkça kabul ettiği görülür. Bu örnek, icra takibindeki borcun tamamının ödendiğini ve borçlunun borçtan kurtarıldığını teyit eder niteliktedir. Bu tür metinler icra ibraname örneği olarak kabul edilir.
Her ibraname örneğinde olduğu gibi icra ibranamelerinde de düzenleme tarihine dikkat etmek gerekir: İcra takiplerinde genelde ödemenin ardından hızlı bir şekilde belge düzenlenir. Ancak yargıya taşınacak bir itiraz varsa, borçlu yine de bir sonraki aylık hak düşürücü sürede dava açabilir. Bu yüzden yüksek meblağlı takiplerde icra ibranameleri detaylı ve açıklayıcı yazılır.
Minval Hukuk & Danışmanlık Bürosu Sigorta Hukuku(Trafik ve İş Kazaları), İş Hukuku, Kamulaştırma ve İstimlak, Tazminat Hukuku, Ölüm ve Yaralamalı Trafik Kazalarından Kaynaklanan Maddi ve Manevi Tazminat Davaları, Yangın Sigortaları, Dask Sigortası, İşveren Mali Sorumluluk Sigortaları, Araç Değer Kaybı ve Araç Hasar Bedeli Davaları ile Vatandaşlık Hukuku ve Nüfus Davaları, Göç Davaları, SGK’nın karşılamadığı akıllı ilaç bedellerinin ödenmesi ve ücretsiz temin edilmesi ile ilgili davalar üzerine yoğunlaşmış ve bu alanların her birinde yüzlerce danışanın haklarını ilgili kişi ve kurumlar nezdinde çözüme kavuşturmuştur. Minval Hukuk Bürosunun Kurucu ortaklarının çeşitli site ve dergilerde yayınladığı onlarca makalenin yanında basılan “Sigorta Hukuku ve Tahkim Uygulamaları” adlı bir kitabı da bulunmaktadır.
